Cerkiew św. Jakuba – Powroźnik

Wolne weekendy z ładną pogodą lubimy spędzać na motocyklowych przejażdżkach. Szukając pomysłu na jednodniową wycieczkę z Krakowa, przypomnieliśmy sobie o drewnianych cerkwiach regionu karpackiego, wpisanych na listę UNESCO w 2013 roku. Zwiedziliśmy już trzy z nich (Chotyniec, Smolnik, i Kwiatoń), a teraz zainteresowała nas cerkiew pod wezwaniem św. Jakuba w Powroźniku.

Powroźnik to mała miejscowość w Małopolsce, tuż przy granicy ze Słowacją, na trasie pomiędzy Krynicą a Muszyną. Z rzeczy ciekawszych, to znajduje się tutaj stok narciarski, stacja kolejowa, Sala Królestwa Świadków Jehowy (;)) i to, co nas najbardziej interesowało, czyli zabytkowa cerkiew z XVII wieku.

Historia cerkwi

Wśród historyków toczą się spory odnośnie tego, kiedy powstał Powroźnik. Niektórzy wspominają rok 1391, inni 1565 – bo to wtedy Lazar Worchacz dostał przywilej lokacji wsi od biskupa krakowskiego. Od samych początków Powroźnik zamieszkiwała ludność łemkowska, która stanowiła większość w tych okolicach.

Sama cerkiew św. Jakuba powstała w 1604 roku. Świadczy o tym napis wyryty na jednej z belek nawy. To czyni ją najstarszą zachowaną cerkwią łemkowską w Polsce. Na przestrzeni wieków, w zależności od potrzeb mieszkańców cerkiew ulegała przebudowom. 40 lat po powstaniu, nad babińcem zbudowano kaplice, ale pod koniec XVII wieku została ona przebudowana na wieże.

Najważniejsze prace budowlane w cerkwi trwały w latach 1813-1814, zaraz po katastrofalnej powodzi, która nawiedziła okolice. To wtedy cerkiew została przeniesiona na obecne miejsce i dokonano w niej dużych zmian konstrukcyjnych (między innymi powiększono).

Wiek XX to czas zmiany sposobu użytkowania świątyni. Po „Akcji Wisła” cerkiew trafiła w ręce kościoła katolickiego i taką funkcję pełni do dzisiaj. W latach 60-tych rząd zdecydował o przywróceniu pierwotnego wyglądu całej bryle, a następnie przeprowadzono kompleksową renowację ikon i polichromii. W 2013 roku cerkiew została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Cerkiew jest otoczona murem z rzeźbami przedstawiającymi świętych

Architektura

Jest to typowa, trójnawowa cerkiew orientowana (ustawiona w kierunkach wschód-zachód). Oglądając ją z zewnątrz, widzimy wyraźny podział na babiniec, nawę i prezbiterium. Każda z tych części jest zbliżona kształtem do kwadratu.

Babiniec – czyli jedyna część cerkwi, do której miały wstęp kobiety. Nad nim znajduje się wieża z baniastymi hełmami. Jest zakończona obecnie metalową cebulką z krzyżem katolickim. W wieży wisi dzwon cerkiewny z 1615 roku.

Nawa, czyli część największa część cerkwi dostępna dla wiernych, jest pośrodku. Z zewnątrz charakteryzuje się bardzo pięknym, podwójnie łamanym dachem namiotowym. W środku po prawej stronie znajduje się ambona pochodząca z pierwszej połowy XVIII wieku. .

Prezbiterium, z dołączoną z boku zakrystią, to najniższe części cerkwi. Oba te segmenty są przykryte trójspadowymi, gontowymi dachami. Z zewnątrz są najmniej charakterystyczne, ale bardzo dobrze komponują się z całością świątyni.

Ikonostas

Pierwszą rzeczą, która rzuca się nam w oczy zaraz po wejściu do środka, jest ikonostas. Jak wiemy, w cerkwiach to było zawsze najważniejsze wyposażenie – ten w Powroźniku jest naprawdę piękny. Po chwili stwierdzamy, że coś tutaj się nie zgadza – ikonostas przecież powinien służyć do oddzielenia nawy od prezbiterium, a w powroźnickiej świątyni nie tworzy jednolitej konstrukcji.

Górna część ikonostasu jest zawieszona na styku nawy i prezbiterium. Widać na nim dwa wyraźne rzędy – dolny to ikony apostołów z przedstawieniem Koronacji Matki Bożej pośrodku. Górny – prorocy oraz patriarchowie greckokatoliccy.

Dolna część stoi na tylnej ścianie prezbiterium, przez co jest trochę mniej widoczna. Na szczęście możemy do niego podejść, żeby z bliska podziwiać detale i kunszt wykonania. Patrząc od góry, widzimy rząd 12 małych ikon (prazdniki) przestawiających święta kościelne. Pośrodku jest ikona Ostatniej Wieczerzy. Poniżej jest rząd tak zwanych ikon namiestnych. Są to 4 obrazy najważniejszych postaci. Patrząc od prawej, są to: patron cerkwi, św. Jakub Młodszy Apostoł, Chrystus Nauczający, Hodigitria (Matka Boska z Dzieciątkiem) i Michał Archanioł. W dolnej części na środku znajdują się Carskie Wrota, czyli drzwi, przez które mógł przechodzić tylko kapłan, wchodząc do prezbiterium. Po bokach są wrota diakońskie, dla osób pomagających prowadzić nabożeństwa.

Według słów pana przewodnika są plany, aby wkrótce cały ikonostas wrócił na swoje miejsce, oznacza to, że dolna część będzie łączyć się z górną i ponownie oddzielać nawę od prezbiterium. Sam ikonostas powstał w XVIII wieku.

W środku każdy element przykuwa wzrok odwiedzających

Ikony na ścianach

Jedną z rzeczy, która rzuciła nam się w oczy, jest brak polichromii, które są popularne przy tego typu cerkwiach czy kościołach. Jednak na ścianach nasz wzrok przykuwa duża ilość pojedynczych ikon. Jest ich kilkanaście, z różnych okresów, ale kilka z nich zdecydowanie zasługuje na naszą uwagę i zainteresowanie. Można powiedzieć, że w Powroźniku znajduje się swoiste muzeum ikon sakralnych.

W prezbiterium, po prawej stronie widzimy ogromną (na oko 2.5 m x 2.5 m) ikonę Sądu Ostatecznego. Zachwyca ona ilością postaci i scen, które przedstawia. Namalował ją Pawłenty Radymny w 1623 roku. Na przeciwległej ścianie widzimy inne dzieło tego samego autora, przedstawiające patrona cerkwi w Powroźniku – św. Jakuba Młodszego Apostoła.

W nawie, na północnej ścianie (po lewej stronie) widzimy dwie ikony w tej samej stylistyce. Są to ikony przedstawiające Chrystusa Nauczającego i Hodigitrie – obie były częściami poprzedniego ikonostasu, który powstał w połowie XVII wieku.

Najstarszą ikoną, którą możemy znaleźć po prawej stronie nawy, lekko z tyłu jest ikona przedstawiająca proroka Aarona. Powstała ona w 1607, w czasie dekoracji malarskiej ścian dawnego prezbiterium. Pierwotnie było to skrzydło jednych z wrót diakońskich.

Zakrystia

Pomimo tego, że wnętrze cerkwi naprawdę robi spore wrażenie dzięki ikonostasowi i dużej ilości ikon na ścianach, to najbardziej zaskoczyła nas zakrystia. Zazwyczaj jest to najmniej ciekawa część kościoła, a w cerkwiach praktycznie nie występuje. W cerkwi św. Jakuba zakrystia stanowi perełkę całej świątyni. Najstarszy fragment całego budynku, powstały w 1604 roku służył pierwotnie jako prezbiterium. Dopiero w XIX wieku, gdy po powodzi przenoszono świątynie na obecne miejsce, to zdecydowano o zastąpieniu prezbiterium nowym i większym, a stare „doklejono” do boku i zaczęło pełnić funkcję zakrystii.

Sklepienie i ściany tego pomieszczenia zdobi dobrze zachowana polichromia z 1607 roku. Na wschodniej ścianie możemy zauważyć napis „kosztem swym ociec Michał Miescki Prezbiter Powroźnicki na cześć Bogu w Troici Iedynemu„, który sugeruje wykonawcę bądź fundatora polichromii. Na stropie są malunki Boga Ojca i Ducha Świętego pod postacią gołębicy. Trochę poniżej, naprzeciw wejścia, namalowane jest Ukrzyżowanie. Górne części ścian zajmują malunki w formie koła (tonda), na których możemy dostrzec najważniejsze święta kościelne i sceny z Męki Pańskiej. Na samym dole są rodzajowe sceny biblijne.

Pomimo tego, że w zakrystii jest dość ciemno (żeby nie niszczyć polichromii) – spędzamy tutaj dużo czasu. Dokładne oglądnięcie każdego detalu trochę zajmuje, a świadomość, że zostało to namalowane ponad 400 lat temu, robi wrażenie.

Zakrystia ze wspaniałą polichromią

Informacje dla zwiedzających

Z ręką na sercu możemy powiedzieć, że tę cerkiew zwiedzało się najbardziej przyjemnie. Bardzo często zdarza się nam, że przewodnicy robią problemy, nie pozwalają robić zdjęć (oczywiście bez lampy błyskowej!) i krzywo patrzą na statyw z kamerą. Tutaj było zupełnie inaczej – opiekun i przewodnik pan Paweł, z chęcią opowiedział nam o tym pięknym zabytku – tym bardziej się cieszymy, że możemy zaprezentować ją Wam w pełnej krasie.

W tym roku w cerkwi odbywają się prace remontowe polegające na montażu systemu przeciwpożarowego i zmiany gontu, który już zaczynał się psuć. Poza tym świątynia jest otwarta do zwiedzania normalnie, poniżej godziny otwarcia w zależności od pory dnia i roku 😉

W sezonie, od maja do końca października (w każdym dniu jest przerwa pomiędzy 13 a 13:30):

  • wtorek i środa – 9:00 – 17:00
  • czwartek, piątek, sobota: 9:00 – 18:00
  • niedziela: 12:00 – 18:00

Poza sezonem, od listopada do końca kwietnia

  • wszystkie dni oprócz poniedziałku i niedzieli – 10:00 – 11:00, 12:00 – 13:00, 15:00 – 16:00
  • niedziela – 12:00 – 13:00, 15:00 – 16:00

Numer telefonu do opiekuna i przewodnika, pana Pawła Kąckiego: 790 514 564.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *